AI gallyutsinatsiya nima? AI nimaga 'ishonch bilan' noto'g'ri javob beradi

ChatGPT’ga kitob nomini so’ragansiz — u muallifni, yilni, hatto sahifa raqamini ham aytib berdi. Keyin tekshirdingiz: bunday kitob yo’q ekan. Model sizga qarab turib, mutlaqo ishonch bilan o’ylab topdi. Ana shu — gallyutsinatsiya.

So’z inglizcha «hallucination» — «gallyutsinatsiya, xayol ko’rish» dan olgan: model xayolidan chiqqan narsani haqiqatdek ko’rsatadi.

Nima uchun bo’ladi

Asosiy sabab — LLM’lar bilim kutubxonasi emas, til davomiyligi mashinasi. Model «bu jumladan keyin keladigan eng ehtimol token qaysi?» degan savolga javob beradi. Agar sizga kerakli fakt mashina «xotirasida» mustahkam bo’lmasa, u bo’shliqni eng o’xshash, eng ehtimol ko’rinishdagi narsa bilan to’ldiradi — kitob nomi o’rtog’iga o’xshagan, havola mavjud saytga o’xshagan.

Uch keng tarqalgan shakli:

• Fakt xatosi — noto’g’ri sana, shaxs, raqam. «Alisher Navoiy 1461-yilda tug’ilgan» deb yozadi (aslini olganda 1441).
• O’ylab topilgan manba — mavjud bo’lmagan kitob, maqola, qonun yoki havola. Aynan shu ko’rinishi eng xavfli, chunki ko’rinishi to’liq «to’g’ri».
• Manbani chalkashtirish — haqiqiy ikki manbaning faktlarini birlashtirib, uchinchi, hech qanday manbaga tegishli bo’lmagan xulosa chiqaradi.

Nega «ishonch bilan» gapiradi

Modelda o’z javobiga nisbatan «men bilmayman» degan tabiiy sezgi yo’q. Har bir javob bir xil taqdimotda chiqadi — to’g’ri ham, to’q ham. Ustiga-ustak, 2026-yildagi modellar reasoning qatlamiga ega: ular xato qilganda ham xatosini «asoslab» beradi. Bu asoslash foydali — lekin xato bo’lsa, uni yanada ishonchli qilib ko’rsatadi.

OpenAI’ning 5-sentabrdagi bayonotida aytilgan «misalignment» voqealaridan farqi aniq: gallyutsinatsiya — bu yomon niyat emas, statistik xato. Model sizni aldashga urinmaydi; u shunchaki noto’g’ri joydan noto’g’ri davomiylik quradi.

Qanday aniqlanadi

2026-yilda ishlatiladigan belgilar:

1. Manba so’rang. Halol model «bilmayman» yoki manbani ko’rsatadi. Gallyutsinatsiyada manba yo’q, noaniq yoki mavjud emas.
2. Aniq raqam va sanalarni ikki marta tekshiring. Aynan aniqlik «ko’rinishi» (aniq raqamlar, to’liq sanalar) eng ko’p aldaydigan joy.
3. O’zingiz biladigan sohada sinab ko’ring. Modelning uslubi bir xil — siz bilgan sohadagi xatolari sizga boshqa sohadagilarini baholashni o’rgatadi.
4. Boshqa model bilan solishtiring. Ikki model bir xil «tasdiqlasa» ham xato bo’lishi mumkin (bir xil internetdan o’qigan), lekin farq darhol ko’rinadi.

Korxonalarga ta’siri — va yechim bozori

Bu faqat shaxsiy noqulaylik emas. Yangi Seattle kompaniyasi Resect AI gallyutsinatsiyani oldindan ushlovchi texnologiya bilan 3-sentabrda $25 mln investitsiya bilan ochiq chiqdi — tibbiyot, moliya, nashriyot kabi sohalarda «ishonch bo’shligi» korxonalar AI’ni ishlab chiqarishga chiqarayotgani aytilmoqda. Kompaniya modellarning ichki ishini kuzatib, xato paytidan aniqlashga da’vo qiladi — odatiy «javobdan keyin tekshirish» emas.

Bu bozor shunchalik kattaki, hatto OpenAI ham o’z e’lonlarida gallyutsinatsiya darajasini benchmark sifatida ko’rsatadi. Lekin 2026-yilda ham eng yaxshi modelning ham noldan farqli xato darajasi bor — ya’ni yakuniy tekshiruv baribir sizda qoladi.

Amaliy xulosa

• Muhim faktlar uchun: manba so’rang, topilmaguncha ishonmang. AI — qoralama muallif, yakuniy muharrir emas.
• Ish jarayonida: gallyutsinatsiya eng ko’p «to’liq ko’rinishgan» javoblarda uchraydi — shu yerdan tekshirishni boshlang.
• Promptda: «anilmagan joyini bilmaysan deb yoz» degan oddiy qo’shimcha xatolarni sezilarli kamaytiradi — model «taxmin» rejimiga o’tadi va noaniqlikni belgilab qo’yadi.

---

Xulosa: gallyutsinatsiya — AI’ning tuzilishidan kelib chiqadigan xususiyat, nosozlik emas. 2026-yilda u kamayadi, lekin yo’qolmaydi. Model qanchalik «ishonchli» ko’rinsa, shunchalik tekshirish kerak.

O’zbek tilida AI haqidagi amaliy qo’llanmalar — robotaka.uz blogida. Kunlik yangiliklar va tushuntirishlar — RobotAka Telegram kanalida.