Shtatlar data-markaz soliq imtiyozlarini qaytarib olishmoqda: AI'ning yangi siyosiy muammosi
10+ AQSH shtati data-markazlarga berilgan soliq imtiyozlarini bekor qilmoqda yoki qayta yozmoqda. Ohio, Vashington, Michigan, Georgia — Amazon, Meta va Google milliardlab dollar imtiyozdan ayrilishi mumkin. Oddiy tilda.
O’n yildan beri AQSH shtatlari data-markazlarni jalb qilish uchun ulkan soliq imtiyozlari berib kelgan: server va uskuna xaridlarida sales tax to’lamaslik. AI boomi bu «uchirilgan raqamlarni» osmonga chiqardi — endi esa shtatlar bitimlarni yulib tashlashmoqda (WSJ, 08.09).
Raqamlar
| Shtat | Imtiyoz hajmi | Holat |
|---|---|---|
| Virjiniya | ~$1,6 mlrd/yil | Senat bekor qilishga ovoz berdi |
| Georgia | ~$625 mln → $2,5 mlrd (baholar) | SB 410 Senatdan o’tdi |
| Ohio | $1,5 mlrd+ (o’tgan yil) | DeWine yangi arizalarni to’xtatdi |
| Vashington | — | Bekor qilish to’g’risidagi bill gubernatorga |
| Michigan | 2024’da berilgan | Ikkala partiya bekor qilishni ko’rib chiqmoqda |
| Men | — | To’liq bekor qilingan (yagona shtat) |
40 shtatda ma’lum darajadagi imtiyoz bor; CBPP hisobiga ko’ra 10 shtat yiliga $100 mln+, Texas va Virjiniyada esa $1 mlrd+ yo’qotmoqda. 2026 sessiyasida kamida 25 shtat bekor qilish/rejalashtirish to’g’risidagi bill kiritgan, 8 tasida qabul qilingan, Maine’da to’liq bekor qilingan.
Nima uchun endi?
Uch omil qo’shildi:
- Raqamlar oshib ketti. Ohio’da imtiyoz 10 barobar ko’payib $1,5 mlrdga yetgach, Signal Ohio nashrining hisobotidan keyin saylovchilar g’azablendi. Har bir shtat o’z «Signal Ohio»momentini boshdan kechirmoqda.
- Elektr narxlari. Bir data-markaz o’rtacha shaharcha miqyosida elektr iste’mol qiladi. Aholi to’lovlari oshadi deb qo’rquv — siyosiy jihatdan eng kuchli qurol.
- Auditta «70% baribir qurilardi». Georgia universiteti auditida data-markaz qurilishining ~70%i imtiyozsiz ham bo’lishi aniqlandi — subsidiv sifatida behuda ekan. Imtiyoz o’z maqsadiga yetmasdan, milliardlab dollarlik «sovg’a» bo’lib qolgan.
Bu AI siyosatining yangi jangi
Bu hikoya Patagoniya data-markaz posti yozilganda aynan teskarisi edi: Argentinada «qarshilik yo’q, chunki hali hech kim his qilmagan». AQSH’da esa hamma his qilgan — va javob siyosiy bo’ldi.
Politico buni «data-markazlarning “oh s—t” momenti» deb atadi: Texas Republikachi gubernatori Abbott, Demokrat Shapiro, Michigan Republikachi nomzodi Rogers — spektrning har ikki chekkasidan curbs (cheklovlar) tarafdorlari chiqmoqda. Partiyadan qat’i nazar, «saylovchining elektr to’lovi» mavzusi yig’iladigan pulga aylanayotgani shu.
Bu — ularning muammosi, ammo O’zbekiston uchun ham saboq bor: davlat imtiyozlari «keyin o’chirib qo’ymiz» deb o’ylangan narsa emas. Maine’dan tashqari hech kim to’liq bekor qila olmagan — chunki kompaniyalar «va’dani buzdingiz» deya sudga murojaat qiladi. Shu sababli ko’pchilik shtat yangi loyihalar uchun bekor qilmoqda, eskirilariga tegmayapti.
O’zbekiston uchun uch saboq
- Imtiyoz dizayni. O’zbekistonning $1,5 mlrd AI rejasi davlat pullari bilan amalga oshadi — AQSH sabog’i: imtiyozga shart qo’yilsin (ish o’rni, mahalliy ulush, disclosure). Georgia auditi «70% baribir qurilardi» degani — behuda pul degani.
- Elektr narxi siyosatdan kuchli. Agar data-markazlar aholi to’lovini oshirsa, hech qanday «AI strategiyasi» bu qarshilikni to’xtatolmaydi. Virjiniya jangi shu sababli.
- Moratorium+nazoralat modeli. NY/Oklahoma/Vermont qisqa muddatli moratorium + ta’sir o’rganishini tanladi. Bu to’liq bekor qilishdan ko’ra realistik model — kuchli lobbing bilan to’liq bekor qilish qiyin.
Xulosa: AI boomi o’zi bilan siyosiy narxni keltirdi. Virginia’dagi jang — «data-markaz dunyosining poytaxti» 18 yildan beri birinchi marta «to’lovlarimizni qaytaring» deyapti. Agar Virjiniya imtiyozni bekor qilsa, domino boshlanishi mumkin: kompaniyalar o’sha yerda qolish uchun emas, imtiyoz qolgan joyga qarab quradi. O’sha «qolgan joylar» ro’yxatiga kirish uchun kurash — endi jangovar maydon.
Manbalar: WSJ (08.09.2026), Bloomberg Tax, CBPP 2026 sessiya hisobi, AP (Virjiniya), stateline.org.